تاریخچه و اهمیت طب اسلامی ایرانی

     ایران اسلامی وارث علوم و دانشمندان با ارزشی است. این دانش از حضرت آدم علیه السلام تا خاتم صلی الله علیه و آله رسیده است. که به نمونه هایی از استفاده طب سنتی که در کتب گذشتگان نقل شده است می پردازیم :

     عقیلی خراسانی از مجتهدین زمان قاجاریه در کتاب نفیس « مخزن الدویه » که به فارسی نگاشته بیان کرده است جهت پیشگیری بیماری ها در طول سال از قول حضرت آدم آمده است که در برج حمل تا سرطان (بهار) مقدار 5/3 گرم (1درهم) رازیانه با شکر روزانه میل کنند.

     یکی از فرزندان آدم علیه السلام که شیث بوده است آثارش را در بنای عظیم اهرام ثلاثه باقی گذارده و در حقیقت این بنا هم متعلق به اوستو برای حفظ صحیفه ها و استفاده ما از علوم وحیانی به دیوار آن برخی از وسایل حجامت را نقش نموده است و در کتاب Cupping Therapy نوشته آقای چرالی تصاویر آن موجود است .

     پس از آن نوح علیه السلام از خداوند طلب استقامت کرده است چون با عمری طولانی بعثت ایشان 365 سال قبل از میلاد (3992-3023) بوده است و از جانب خداوند به خوردن مخلوط شیر با گوشت پخته سفارش شده است.

     حضرت موسی علیه السلام از عصای معجزه آسایش بهره گرفته که از چوب درخت بادام بوده است و هرگاه نیاز داشته بادام سبز می شده است و از آن تناول می کرده است . (1527-1407 ق م )

    حضرت داوود علیه السلام که پایه گذار حکومت الهی در جهان بوده است یعنی قضاوت و اجرای عدالت (قوه مققنه + اجرائیه ) را جمع کرده است در محرابش خواص گیاهان از سوی پروردگار به ایشان عرضه می شده است. (1021-971 ق م )

     حضرت عیسی علیه السلام "برص" و "کوری" را شفا داده است و تقریباً 29 سال بعثت داشته و از درون گهواره علوم الهی به او تفویض شده است و در مقابل طایفه بنی اسرائیل این پدیده های طبی را که یقیناً برخی از آنها در طب کلاسیک جهان غیرقابل درمان است با قانونمندی شفا داده است.

گرچه ما هنوز با این معجزات مأنوس نشده ایم ولی حتی قوانین طبیعی را به نحو کامل نمی دانیم چه رسد به درمان ماوراءالطبیعه که در هیچ یک از دانشگاههای ما تدریس نمی شود. بسیاری از آثار و کتب ما اکنون در اختیار کشورهای غربی است و قانون بوعلی سینا در هاروارد تا قرن 17 تدریس می شده است و هنوز بسیاری از تقسیم بندی های بیماری و نظرات آن حکیم از پایه های طب است گرچه ترجمه فارسی آن از متن فرانسوی است ولی اصل کتاب قانون به عربی نگاشته شده است.

     با ظهور پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در حقیقت اصول درمان بیان شده است. در برخی کتب مانند « طب نبوی» از تحقیقات علمای الازهر و سایر احادیث متقن از بهداشت و درمان، حقایق بسیاری می توان یافت. اخیراً جنای آقای محسن عقیل در کتاب نفیس طب النبی برخی از بیانات حضرت را با زبان قابل درک بیان کرده است و از انواع گیاهان، عسل، چگونگی پرورش بدن، تغذیه، ورزش، خواب و استفاده از نورآفتاب نکات بسیاری شرح داده است که مانند سایر آثار این دانشمند مفید است.

     در سنت پیامبر شفا و سلامت از جانب پروردگار است و روش های درمانی وحیانی مانند قرآن؛ عسل، حجامت نیز از اصول رفتارهای جامعه اسلامی است .

     در کنار آن روش صحیح تغذیه مانند برخاستن از سفره غذا قبل از سیری و پرداختن به غذا در گرسنگی، نیاز رفتن به سوی پزشک را جهت درمان می کاهد که این از اسباب پیشگیری از بیماری هاست و انسان پرهیزگار با دقت به جسم و روح خود، عالمی مستقل و شاداب و نیرومند می شود.

     پیامبراکرم صلی الله علیه وآله با تجاوز از سلامت فیزیکی به سلامت اجتماعی و روانی در مسجد و بازار بین کودکان و زنان فرهنگ عالی خویش را می گستراند. سعادت را در عبادت خداوند و جلوگیری از فتنه و پایداری یعنی صبر می داند و می فرماید : برای اهل تقوی " صحت از ثروت بهتر است. " فرزند خوب را همچون ریحان بهشت می داند و مرگ قلبها را با خوردن و نوشیدن زیاد " عنوان می کند.

پس از آخرین رسول خدا، چه از حیث اجرایی و چه از منظر علمی هدایت و سلامت جهان رها نمی شود. رهبران و مغزهای متفکر معصومین علیهم السلام و شاگردان ایشان از جابر تا خواجه نصیر، شیخ بهائی و ... در حقیقت وارث علوم بوده اند.

امیرالمؤمنین علیه السلام سخنان گهربار خود را بر حسب موضوع بیان کرده اند و درغالب رساله اربعماه چهارصد حدیث را که اعظم ( بیشتر) آن طبی و بهداشتی است آورده اند. ایشان فرموده اند : "داووا مرضاکم بعقاقیر دیارکم" بیماران خود را، با گیاهان سرزمین خود مداوا کنید. در این سخن نکاتی از جمله استقلال درمانی و رعایت مزاج محصولات هر منطقه برحسب نیاز مردمان را سنجیدند و بیان کردند.

     امام صادق و باقر علیهم السلام از روش های درمان و علاج هر بیماری با داروهای ترکیبی مشتمل بر زمان مصرف و فرمول و مقدار (Doze) و طرز ساخت آن بیاناتی را آورده اند. از روش هایی مانند؛ حجامت، فصد، ایجاد استفراغ، داروهای استنشاقی، تنقیه، استفاده از داروهای نظافت و آخرین دارو یعنی داغ کردن (رادیوتراپی) سخن گفته اند و درمان یرقان، بیماری های طحال، قند(دیابت)، زکام، دردهای سیاتیک، سردردها، درد عصب، بیماری های چشم وگوش، صرع و جنون، انگل های گوارشی، زالودرمانی، تورم کبد (هپاتیت)، دل درد، اسهال، سردی و ضعف معده، بیماری های حلق و ریه، سل، سرفه، بادهای دردآور، تقطیرادرار و سنگ مثانه، زخمها، بواسیروشقاق، گزش، وبا، جذام، برص و لک های پوستی، تغذیه و پرهیز و نحوه استفاده از گیاهان دارویی را با خواص آن مطرح کرده اند، که امام کاظم علیه السلام نیز مطالب زیادی را به آن موارد اضافه نموده است.

     بعد از ائمه معصومین شاگردان ایشان کاروان علم را هر یک در سرزمینی به عهده گرفتند. جابر در کوفه با وجود محدودیت های خلافت، دانش خود را به صورت کتاب ها و تجربیات گوناگون باقی گذاشت و در تقسیم بندی علم (تاریخ علم) دورانی به ایشان اختصاص دارد. (134-184 هجری) او کتاب گیاه شناسی خود را می نویسد و گیاهان دارویی را جزو علوم دین می داند و شیمی را وارد فنون تجربی جهان کرده است و آنچنان از یک عالم الهی این یافته ها ( که اساس آن را تجربه می داند) با مبانی وحیانی و اندیشه های استادش آمیخته شده است که هنوز قابل استناد است.

     حضرت رضا علیه السلام که اول دانشمند تمدن اسلامی است درحضور نخبگان پزشکی و نجوم و فلسفه و ... به مأمون می فرماید : من رساله ای و نظراتی دارم که آنها را می نگارم که در آغاز این رساله می فرماید : شایسته نیست هیچ انسانی از آن غافل بماند و ترکش کند آنچه از خوراکی ها و نوشیدنی ها و دارو و رگ زدن (خونگیری از رگ یا فصد ) و حجامت و آن مقدار برای تدبیر تن نیاز است.

     اولین جمله تاریخی امام این است که هر عارضه یا دردی (و تغییر غیر طبیعی بشر از سلامت ) که از جانب خداوند است درمانی دارد؛ از حیث روش درمان، حالت یا جنس، مقابله و نوع دارویی که تجویز می شود.

سلطان بدن قلب است و کارمندانش رگها و اعصاب، مرکز فرماندهی مغز، دست و پا و چشم و لب و گوش یاوران و پشتیبان او هستند. بدین شکل با دستان فرمان سلطان را به کار گیرند، پاها او را حمل کنند، چشمان گزارشگر و چراغ و گوش ها برج و باروی اویند، زبان بیانگر خواسته ها هستند که از نسیم دل، بخارمعده و دو لب اجرا می شود و بینی ها سخن درست را تنظیم و خوش می کنند و خواستگاه بوی خوشند، اگر هوای بدی آید ناخودآگاه دستان چون پرده جلوی آن را می گیرند. شکنجه و اندوه دل در سپرز(طحال) و پاداش او خوشحالی در کلیه و چربی اطراف آن (بافت اطراف و فوق کلیه) است.

دارو از طریق رگها به همه بدن تقسیم می شود. خون بدن همچون آب زمین و گیاهان برای تعادل غذای سازگار با تنت گوارا و نیرومند کننده است. مثلاً برای تابستان خنکی و برای زمستان گرمی و سایر فصول غذای معتدل و سبک نیاز است. هر دو روز سه وعده (ظهر) تقریباً 8 ساعت بعد از (طلوع) روز و سپس صبح و شب تغذیه شماست. تا هنوز اشتها داری دست از خوردن بکش و تا گرسنه نشدی جهت غذا برنخیز.

در این رساله حضرت با ذکر وظایف الاعضا (فیزیولوژی) به دقت می پردازد و از جملاتی و عبارتی استفاده می کند که در طب جدید نیز کمتر به آن پرداخته شده است. از ریح (باد یا گاز)، بخار، حرکت عضلات و هماهنگی اعضا درکلام، چگونگی تولید نشاط و افسردگی با اهمیت به کلیه و فوق کلیه و هورمونهای آن و طحال و نغییرات خون سخن می کند. همچنین به علائم بیماری می پردازد و اثر تغییرات هوا، تحرک، زمان، تغذیه، حتی روغن مالی و مصرف نوشابه را در تولید بیماری یادآور می شود. حدود و اوقات و مقدار مصرف آنها را تعیین می کند، به چهار طبع و مزاج های بدن دراعضای گوناگون و سنین مختلف اشاره می کند و تنظیم خواب، مسواک زدن و مواد ترکیبی برای تقویت لثه و دندان را یادآور می شود. از حجامت و فصد و تفاوت آنها و محل خونگیری و روش آنها دقیقا سخن می گوید و اقدامات قبل ضمن و بعد عمل را گوشزد می کند. حتی به اثرات متقابل غذاها، حمام و چگونگی بنای آن، استفاده از مصلح در ترکیبات دارویی و غذا می پردازد و مباحثی در پیشگیری، سفر و زناشویی دارد که هیچکس بدون این معلومات نمی تواند زندگی سالمی داشته باشد. رساله ذهبیه که سپس به وسیله مامون لعنت الله علیه به طلا نوشته شد اثر جاودانی طب است که در اساس مقاله ای یا کتابی به ارزش آن تا به حال نگاشته نشده است و نوشته نخواهد شد.

افزودن نظر


کد امنیتی
تصویر جدید

بازگشت به بالا