اهمیت روزه در طب اسلامی و کلاسیک و اثر آن در بیماریها

" یا ایهاالذین امنوا استعینوا بالصبر والصلاه "

ای کسانیکه ایمان آورده اید بوسیله صبر و نماز از خدا یاری بجویید، که صبر دراین آیه به معنی روزه است.

از امام صادق (علیه السلام) نقل شده که رسول خدا فرمودند: آیا به شما دستوری بدهم که شیطان از شما دورشود؟

 گفتند: بله؛ اول چیزی که حضرت فرمودند: روزه صورت شیطان را سیاه می کند و کسیکه روزه می گیرد شیطان به اندازه مشرق و مغرب از او فاصله می گیرد، صدقه پشت شیطان را می شکند و دوست داشتن خدا و برای خدا و پایداری درعمل صالح برای رضای خدا از پشت او را قطع می کند واستغفار رگهای او را می زند. برای هرچیزی زکات است و زکات بدنها روزه است، و فرمودند: تا زمانیکه روزه دارغیبت نمی کند آنگاه که در بستر خود است عبادت خدا را می کند و اگر روزه داری از کنار مردمی که غذا می خورند بگذرد ملائکه برای او صلوات می فرستند و برای او طلب آمرزش می کنند.

امام صادق (علیه السلام) فرمودند: اگر کسی روزه بگیرد به هنگام گرما، خداوند هزار ملک را مامور می کند تا صورت او را مسح کنند و به او بشارت دهند درحالیکه افطار می کند و بگویند چه بوی خوش و روح زیبایی داری و به سایر فرشتگان بگویند که او را بخشیده اند. برای روزه دار چند شادی است یکی هنگام  افطار و یکی هنگامی که خدا را دیدار می کند، یعنی روزه آنقدرارزش دارد که گویی شخص در راه خدا جان خود را فدا می کند. پیامبرفرمودند: برای مومن چند شادی است؛ دیداربرادران، افطارهنگام روزه داری و دیگری بیداری آخرشب.

درباره روزه داری غیرماه رمضان از امام کاظم (علیه السلام) روایت است که خداوند نمازهای فریضه را به نافله تمام کرد و روزه واجب را به روزه مستحبی، در روایت دیگری امام صادق (علیه السلام) فرمودند: زمستان بهارمومن است چراکه شبهایش طولانیست و امکان می دهد شخص با خدا بیشتر راز و نیاز کند و روزهایش کوتاه است که بتواند به راحتی روزه بگیرد، کسانیکه سختشان است درایام تابستان روزه بگیرند، خداوند این مجال را می دهد که درزمستان روزه بگیرند.

فیزیولوژی گوارش: وقتیکه انسان روزه می گیرد مواد زیادی در بدن ترشح می شود و کمک به هضم غذا می کند، عوامل مغزی و روانی اولین فاز تغذیه است که انسان مزه، بوییدن و دیدن غذا را احساس می کند و بیشتر این ترشحات و آمادگی ها بوجود می آید، در فاز معده ای عوامل معده ای مثل هیستامین، گاسترین و... از سلولهای آنتره و حاوی آمینواسید و اسیدکلریدریک ترشح می شود و در فاز روده ای آنزیم هایی مانند پپسین از چیفسل ها ازاسیدکلریدریک ازپاریتال ها؛ موسین از سلولهای استوانه ای ترشح می شود، شیره معده 4/94 %آب دارد و باقی از موسین، پپسین و لیپاز و سایر آنزیم ها و سدیم پتاسیم، کلروفسفات و هیدروژن تشکیل شده است؛ پپسی نوژن یکی از ترشحات است که در مجاورت یون H بطورغیر فعال تبدیل به پپسین می شود و با لخته شدن کازئین تولید می شود و با عوامل دیگری مانند رنین، پاراکازئین کلسیم به همه اینها کمک می کند تا غذا هضم شود؛ بنابراین یک روزه دار که افطار می کند مجموعه بدن او با غذا هماهنگی می کند.

حال درباره تغییراتی که در مغز، کبد و هورمونهای دیگر بدن حاصل می شود بیشتر توضیح می دهیم: اگر کسی غذا نخورد طی مدت 24 ساعت تعادل منفی انرژی با مصرف چربی و پروتئین اتفاق می افتد، یعنی بدن انسان از خود شروع به مصرف می کند، درنتیجه وزن کاهش می یابد که گویی فعالیت سنگین اتفاق افتاده است؛ یعنی اگر شخص نتواند ورزش کند می تواند روزه بگیرد. برخی از بیماران شکایت می کنند که به دلیل مشغله زیاد کاری نمی توانند ورزش کنند که آنها می توانند بجای ورزش روزه بگیرند. گویی روزه ضربه ای با مصرف ذخیره متابولیک بدن وارد کرده و در حقیقت شبیه یک جراحی با کاهش وزن است و چون شخص روزه دار چیزی دریافت نمی کند، ذخیره طبیعی انرژی بدن مصرف می  شود. هر1 گرم پروتئین، 5 گرم نسج بدن را مصرف میک ند و هر1 گرم چربی از بافت نرم چربی 1 گرم را کاهش می دهد.

عضلات و چربی ها به عنوان منبع اولیه ذخیره انرژی، تامین کننده گلوکز مغزهستند. پروتئین عضلات که تبدیل به آمینواسیدها می شود وارد سیکل گلوکولئوژنز در کبد می شود و از طرفی گلیکوژن کبد گلوکز تولید می کند. پس از پروتئین ها گلوکز تولید می شود و این گلوکز به مصرف مغز می رسد و همچنین به مصرف گلبولهای سفید و قرمز می رسد و به قلب و کلیه و عضله کمک می کند و درنهایت با تولید CO2  گازکربنیک و H2 کار خاتمه می یابد. چربی ها تبدیل به اسید چرب شده و گلیسرول تولید می کند. گلیسرول ازطرفی با سیکل گلوکولئوژنز ارتباط برقرار می کند. اسیدهای چرب در مجاورت اکسیژن با  H2کتون تولید می کند که یک ماده اسیدی است و آن هم در اعضای نامبرده تجمع پیدا می کند، این متابولیسم و تغییرات طی مدت 24ساعت در بدن رخ می دهد.

اگر روزه داری طول بکشد نیاز مغز از طریق اسیدهای آمینه تامین می شود و بیش از 24 ساعت ممکن است برای بدن مضر باشد. گلیکوژن کبد وعضله، منبع کمی برای انرژی درمقایسه با چربی وپروتئین ها هستند. همانطور که گفته شد تامین قند گلوکز از طریق گلوکولئوژنز، یعنی تقریبا راه فرعی هنگام روزه داری است که از آمینو اسیدهای عضله و گلیسرول چربی است.180 گرم قند ساخته شده اول به مصرف مغز می رسد، چون انسان باید هوشیار بماند تا به فعالیت روزمره اش بپردازد، برای سایر قسمت ها چربی به کمک می آید، وقتی چربی می سوزد وزن کم می شود و بزرگترین پدیده سلامت بدن رخ می دهد که علاوه بر چربی های معمولی چربی های رسوب کرده در داخل عروق حذف می شود، به همین دلیل امام صادق (علیه السلام) می فرماید: تشنگی رفت وعروق تازه شد. وهیچ روشی طبی تر از روزه برای از بین بردن انسداد عروق نیست، درنتیجه بعید است که شخص روزه دار (کسیکه روزه حقیقی اسلامی می گیرد) با بیماری قلبی از دنیا برود.

همانطورکه گفتیم در روزه داری طولانی و درنزدیک افطار بدن از کتونها مصرف می کند. کتونها محیط را اسیدی می کنند به همین دلیل توصیه شده است درافطار با خرما و آب ولرم افطارکنید. خرما که حاوی قندهای ضروری است آب ولرم با قدرت جذب طبیعی و حرارت گرم و تر خود اسیدیته یا به عبارتی سودای حاصل از سوخت و ساز سخت را تبدیل به قلیایی کرده و از آسیب به مغز و بافت های بدن جلوگیری می کند و این ازمعجزات فقه آل محمد است که فرمود: افطار با خرما و اگر نبود با آب فاتر.

تامین غذای ساده بدن از ابتدا با قند است و این عمل از خشکی بدن جلوگیری می کند. بسیاری از بیماران ذکر می کنند که وقتی روزه می گیریم، پا درد و سر درد می گیریم، بویژه  در روزهای اول روزه داری، این زمانی است که ذخیره بدن هنوز شروع به تحلیل و تامین انرژی مغز و قلب و سایر اندام ها نکرده است.

معصومین (علیه السلام) می فرمایند: اگر شدتی (روحی و روانی وجسمی) بر شخصی رسید روزه بگیرد.

افطارسبب می شود خشکی و اسیدیته از بین برود که خشکی زیاد در بدن سبب مرگ می شود. این عمل از تولید زیاد گازکربنیک جلوگیری می کند و از طرف دیگر قبل از ماه رمضان و بعد از ماه مبارک معصومین برای جبران ذخیره از دست رفته بدن قربانی گوسفند و شتر را پیشنهاد کرده اند.

امام سجاد درآخرماه شعبان قربانی را بطور کامل آبگوشت می کردند و به روزه داران در اولین سحر می دادند تا بتوانند ماه مبارک را بطور کامل روزه بگیرند. ما تجربه صحیحی از این سنت داریم. آنان که روزه داری برایشان سخت بوده با این روش در کل ماه رمضان دچار ضعف نشده اند و از آنطرف درعیدفطرهم قربانی می کردند.

امام حسین (علیه السلام) در چهارعید قربانی می کردند: مبعث,عید قربان,عیدغدیر,عیدفطر

متاسفانه در حال حاضرعیدفطر از قربانی ها حذف شده است، که ضعف در طول این مدت را با این عمل جبران می کردند. شخصی نزد امام باقر (علیه السلام) آمده و از ضعف شکایت می کرد، که آن حضرت دستورمی دهد کباب بخورند، پس مصرف گوشت قبل و بعد از ماه رمضان چربی و پروتئین بدن را جبران می کند، گرچه  تاکید شده از گرسنگی بلافاصله به پرخوری روی نیاورید.

کسانیکه روزه می گیرند نباید هدفشان لاغری باشد چرا که چاقی و لاغری ژنتیکی است، استخوانبندی به پدر و گوشت به مادر می رود. بسیاری از بیماران می گویند ما آب هم می خوریم چاق می شویم، مردم حق ندارند گرسنگی بی حساب بکشند، گرچه تاحدی با کم کردن خوراک وزن کاهش می یابد. برخی غذاها مانند یک وعده به تنهایی خرما، یک وعده بویژه شب ها پنیروگردو، روزها گاهی اوقات ماهی دودی بهمراه عسل می تواند با تغییر فاصله بین غذاها، مانند یک در میان خوردن یا همین روزه داری، همچنین ورزش تا حدی وزن را کاهش می دهد، لیکن انتظار لاغرشدن بسیار شدید صحیح نیست و بدن را ضعیف می کند.

بسیاری از افراد شکایت می کنند که ما نمی توانیم روزه بگیریم و از لذت آن بی بهره هستیم، ما به این افراد توصیه می کنیم حین روزه داری از فعالیت سنگین خود داری کنند چراکه همانطور که عرض شد روزه داری خودش فعالیت است؛ البته نباید دست از فعالیت روزمره خود بردارند، چراکه ماه رمضان ماه امت اسلامی است، یعنی دراین ماه ارتباط افراد با یکدیگر باید بیشتر باشد.

در سفره افطار باید خرما آب ولرم و همچنین سبزیجات باشد. چرا غذاهای گیاهی دراولویت است؟ بیشتر پروتئین ها و چربی ها از خود اسیدهای فسفریک و سولفوریک باقی می گذارند که با آمینوم کلسیم و سدیم و پتاسیم خنثی می شود و از کلیه دفع و ترشح می شود، لذا مصرف زیاد پروتئین خاصیت اسیدی ایجاد می کند و موادی که استحباب دارد در سفره افطار باشد به عنوان حاملین نمک های کلسیم منیزیم و سدیم و پتاسیم اینها در رابطه با فرمول دخالت کرده و اسیدهای ارگانیک با اکسیده شدن به گازکربنیک و آب عناصر فلزی مفید را نگه می دارند و اسیدهای بدن را خنثی می کنند. به همین دلیل امام صادق (علیه السلام) فرمودند: من سرسفره ای می نشینم که سبزی درآن باشد، یعنی هر چه مواد بد و خطرناک است بوسیله این سبزیها و میوه ها دفع می شود وهرچه مواد مفید و مغزی باشد در بدن نگهداری می شود، به همین دلیل در قدیم بهمراه آبگوشت ریحان و بهمراه پنیر گردو می خوردند. بنابراین غذای افطارباید سبک و بیشتر از آش و مایعات تا اسیدیته بدن را به قلیایی و سودای بدن را کاهش دهد. لیکن در سحر باید غذاهای مقوی و مغزی مانند آبگوشت-تخم مرغ-لبنیات مقوی مثل گاومیش مصرف شود.

در برخی از روایات از سویق که همان قاووت است نیز ذکر شده است؛ که می تواند مانع ضعف شود.

مصرف چای را توصیه نمی کنیم و بجای آن سرکه انگبین-آب انار-آب ولرم را پیشنهاد می کنیم.

خوردن میوه نیز بین افطار تا سحر مفید است، درروایتی ازمعصومین(علیه السلام) در وسایل الشیعه نقل شده است که هرآنچه از میوه که قبل از غذا مفید است، پس ازغذا مفیدتراست. این حدیث را در کنگره تطبیق طب سنتی و طب کلاسیک عنوان کردیم که متخصصان تغذیه برآن اتفاق نظرداشتند، مثلا خوردن میوه پس ازغذا سبب جذب خوب آهن می شود و کم خونی را جبران می کند و با آنزیم هایی که دارد سبب جذب غذا می شود. بنابراین اختلاف اساتید دراین زمینه با این حدیث رفع شد.

متاسفانه به علت نا آگاهی برخی از پزشکان روزه را به عنوان یک روش بسیار سودمند درمانی منع می کنند، که مهمترین موردی که ذکرشد بیماران قلبی است که باعث از بین رفتن آترواسکلروزشان می شود و همچنین بیماریهای کلیوی، مغز و اعصاب و...

چراعلمای ما تا90 سالگی تدریس می کنند و مبتلا به آلزایمر نمی شوند ولی بیماری های مانند آلزایمر دربین جوامع غربی شایعتراست...؟

روایت جالبی از امام صادق (علیه السلام) در بحارالانوار آمده است که می فرماید: زمانیکه شخصی روزه می گیرد چشمش ضعیف می شود و سر جایش می ماند لیکن زمانیکه افطار می کند خوب می شود. اگرعلاوه بر روزه برخواندن قرآن مداومت داشته و همچنین حجامت سر نیزانجام دهند، بعید است چشمشان ضعیف شود.

ما نظر متخصصان دانشگاه تهران در رشته های گوناگون را بررسی کردیم که هیچکدام از متخصصان منع مطلق روزه داری در ایام بیماری را تجویز نکرده اند.

مادران کودکان خود را ازکودکی با تشویق به روزه گرفتن و بیداری درسحر تشویق کنند.

هرچه سفره ها ساده تر باشد بهتر است. لذا در سفره های رنگین هضم غذا مشکلتراست. بنابراین یکی از دلایل توصیه به تک غذایی، هضم بهترغذاها بوده است. امیدواریم خداوند توفیق روزه داری را برما عنایت دارد و اثرات آنرا که فرموده اند سپر است برای بدن، چه از نظر جلوگیری از گناهان و چه از نظر سلامتی و جلوگیری از بیماریها بر ما عنایت فرماید.

افزودن نظر


کد امنیتی
تصویر جدید

بازگشت به بالا